215092

Sự thống trị của các tập đồn tư bản truyền thơng
5
CHƯƠNG II
KHÁI QT VỀ THỊ TRƯỜNG THƠNG TIN
Các tập đồn tư bản truyền thơng hoạt động trong một địa hạt mà ở đó thứ
hàng hóa được đem ra để trao đổi là thơng tin. Việc trao đổi và bn bán thơng tin
đã được tiến hành ngay từ thời cổ đại nhưng việc thiết lập nên một thị trường riêng
biệt cho thứ hàng hố đặc biệt này là một hiện tượng hồn tồn mới và vẫn còn tiếp
tục được hồn thiện. Thị trường thơng tin ra đời muộn nhưng đang là thị trường ăn
khách, có sức hấp dẫn lớn cả với người mua và người bán.
1 Khái niệm
Theo từ điển Tiếng Việt do trung tâm từ điển học kết hợp với nhà xuất bản
Đà Nẵng ấn hành thì thị trường là tổng thể nói chung những hoạt động mua bán,
trao đổi và lưu thơng hàng hố. Theo đó, thị trường thơng tin được hiểu là các hoạt
động trao đổi và mua bán thơng tin. Còn theo quan niệm của các nhà kinh tế học thì
thị trường được hiểu theo nghĩa có phần hẹp hơn. Theo các tác giả cuốn giáo trình
“Lí thuyết Maketting” của trường Đại học Dân lập Phương Đơng thì thị trường là
nơi tập hợp những người mua hàng hiện có và sẽ có (Các tác giả cuốn giáo trình
này cũng trích lời của ơng Philip Kotler, ‘Maketting căn bản”, NXB Thống kê, Hà
Nội, 1994). Theo định nghĩa này thì tác giả tập trung vào vấn đề con người. Nghĩa
là theo đó, thị trường thơng tin là nơi tập hợp những người mua và bán thơng tin.
Có thể hiểu đó là sự qui tụ của những người hoạt động trong cùng một lĩnh vực
chun kinh doanh và khai thác thơng tin. Còn theo tác giả Robin Hanson thì thị
trường thơng tin (information market) là thị trường mà trong đó mục đích chính yếu
của nó là thu nạp thơng tin. Thực chất quan niệm của tác giả Robin Hanson nhìn
nhận thị trường thơng tin từ góc độ thơng tin thư viện trong đề tài nghiên cứu về
thư viện điện tử tồn cầu. Tuy nhiên đây vẫn là một quan niệm dựa trên những
nghiên cứu về thị trường thơng tin từ góc nhìn của tác giả nên chúng tơi vẫn sử
dụng làm tư liệu cho bài nghiên cứu.
THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ TRỰC TUYẾN
Sự thống trị của các tập đồn tư bản truyền thơng
6
Theo từ điển bách khoa tồn thư mở Wikipedia thì thị trường truyền thơng là
thị trường mà trong đó cơng chúng ở khắp các vùng miền được hưởng thụ bình
đẳng những thơng tin có chất lượng như nhau, khơng bị sự ảnh hưởng của hàng rào
địa lí. Thơng tin đến với người dân khơng bị bó hẹp trong bất cứ một phạm vi nào
và có thể cùng lúc tiếp nhận nhiều nguồn thơng tin. Với những khu vực dân cư giáp
ranh, thơng tin nhận được có thể từ nhiều khu vực truyền thơng khác nhau. Theo
quan điểm này thì thị trường thơng tin được nhìn nhận từ góc độ truyền thơng đại
chúng. Chúng tơi cũng đi theo hướng nhìn nhận thị trường thơng tin từ góc độ này.
Từ các khái niệm đó, nhóm nghiên cứu tự rút ra cho mình một quan điểm
được cả nhóm thống nhất. Theo chúng tơi, thị trường truyền thơng là một hình thái
thị trường đặc biệt, phi vật chất, khơng giới hạn khơng gian địa lí, qui tụ các đối
tượng tham gia mua bán và trao đổi thơng tin. Hàng hố trong thị trường này khơng
bị biến dạng, hao mòn qua q trình mua bán, sử dụng.
Trong loại thị trường đặc biệt này thơng tin đóng vai trò là một loại hàng hố
đặc biệt. Nó mang đầy đủ các thuộc tính của hàng hố theo quan niệm của kinh tế
học nói chung và kinh tế học Macxit nói riêng. Xã hội ngày nay sống dựa nhiều
vào thơng tin. Nền kinh tế tri thức đề cao vai trò của thơng tin nói chung cũng như
các thơng tin báo chí nói riêng.
2. Các mối quan hệ mua bán trong thị trường thơng tin
Thị trường thơng tin truyền thơng tồn cầu được thiết lập nên bởi những
người tham gia vào các hoạt động mua bán thơng tin. Những đối tượng này được
chia làm ba nhóm chính là người mua, người bán và lớp trung gian. Người mua là
cơng chúng của truyền thơng. Họ là những người đơn thuần tiếp nhận thơng tin báo
chí. Nguồn tin của các nhà báo, của giới truyền thơng chính từ những người này
nhưng tham gia vào thị trường thơng tin thì họ chỉ đóng vai trò là người mua.
Nhưng điều đặc biệt của thị trường này là khách hàng khơng phải là thượng đế.
Q trình mua và bán thơng tin khơng là q trình hai chiều mà chỉ có một chiều
khơng khép kín. Người ta bán những thơng tin mà cơng chúng cần nhưng khơng
THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ TRỰC TUYẾN
Sự thống trị của các tập đồn tư bản truyền thơng
7
phải bất cứ cái gì cơng chúng cần người ta cũng bán. Số lượng cơng chúng hay
người mua đơn thuần của thị trường này được thể hiện qua tera phát hành của các
tờ báo, qua số lượng th bao đăng kí của các đài truyền hình, đài phát thanh, các
tờ báo điện tử. Đứng ở khâu cuối của q trình truyền thơng nhưng lớp đối tượng
này ln đóng vai trò quan trọng trong hoạt động truyền thơng bởi dù sao đó vẫn là
đối tượng phục vụ của các cơ quan truyền thơng báo chí.
Lớp đối tượng thứ hai là những người chun bán thơng tin – bán cho các
hãng nhỏ hơn và trực tiếp cho cơng chúng. Thực ra khái niệm này khơng là tuyệt
đối bởi khơng một cơ quan, một hãng truyền thơng, thơng tấn nào có thể hồn tồn
tự mình thu thập các nguồn tin mà khơng phải thơng qua trao đổi trên thị trường
thơng tin. Nhưng xét một cách tổng quan thì đó là những hãng thơng tấn, những
hãng truyền thơng mà hệ thống chân rết của nó vươn ra khắp nơi và có mặt ở khắp
các vùng miền trên khắp thế giới. Người ta ví von rằng tận trong phòng ngủ nhà
bạn cũng có tai, có mắt của BBC, CNN… Tuy vậy, các “ơng lớn” truyền thơng thế
giới cũng chỉ là ơng lớn ở một địa hạt nào đó mà thơi. Tin ảnh hãy mua của AP
nhưng tin tài chính chứng khốn hãy mua của Reuteurs! Phát huy thế mạnh ở một
lĩnh vực hẹp, một lĩnh vực chun mơn sâu nào đó chính là đòn thủ thế của các
hãng lớn. Tính chất tương đối của lớp đối tượng chun bán thơng tin này cũng là ở
chỗ đó. Một hãng truyền thơng chỉ đóng vai trò “nhóm máu O” ở một vài lĩnh vực
nhỏ mà thơi hay thậm chí chỉ trong một sự kiện nhất định nào đó.
Lấy ví dụ về CNN của Time Warner. Chiến tranh vùng vịnh năm 1991 đánh
dấu một mốc lịch sử quan trọng khơng chỉ của thế giới mà cả với riêng CNN, nó đã
nâng vị thế của CNN. CNN là cơ quan truyền thơng duy nhất có khả năng gửi ra
bên ngồi Iraq những hình ảnh trong những giờ đầu tiên của trận oanh tạc bằng
bom của lực lượng khơng qn Mỹ với những tường thuật trực tiếp từ khách sạn
Al-Rashid ở Baghdad của các phóng viên Bernard Shaw, John Holliman và Peter
Arnett. Điều đó có nghĩa là tất cả các hãng truyền thơng khác đều phải mua hình
THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ TRỰC TUYẾN
Sự thống trị của các tập đồn tư bản truyền thơng
8
ảnh của CNN về sự kiện có tính chất lịch sử này. Hay một ví dụ gần đây về vụ
khủng bố 11 – 9 làm kinh hồng cả nước Mỹ và thế giới.
CNN là hãng truyền thơng đầu tiên đưa tin về vụ
tấn cơng này. Người ta gọi những thơng tin đó là những thơng tin bùng nổ, nó phá
vỡ tất cả những qui chuẩn qui trình được xây dựng từ trước đến nay về làm tin và
cung cấp thơng tin. Anchor Carol Lin, phóng viên CNN đang ở trên máy bay phát
tới cơng chúng bản tin đầu tiên về sự kiện này. Cơ cắt ngang đoạn quảng cáo trên
truyền hình lúc 8h49 phút sáng giờ ET và nói: Như các bạn đang được nhìn thấy
trên màn hình cảnh quay trực tiếp của chúng tơi. Kia là tồ tháp đơi World Trade
Center. Chúng tơi nhận được một tin báo chưa được kiểm chứng sáng nay rằng một
chiếc máy bay đã đâm vào một trong hai tồ tháp của trung tâm thương mại thế
giới. CNN ngay bây giờ sẽ bắt đầu câu chuyện này, gọi cho nguồn tin của chúng tơi
và cố tìm hiểu chính xác chuyện gì đã xảy ra nhưng rõ ràng rằng có sự liên quan…
Và một lần nữa, hình ảnh của một trong hai tồ tháp của Trung tâm thương mại thế
giới. Là hãng đầu tiên đưa tin về sự kiện cũng là hãng giữ những hình ảnh “độc”
nhất về nó, CNN đã thu về hàng tỷ đơla sau sự kiện này.
Qua đó có thể thấy bộ mặt của thị trường thơng tin thế giới khơng hề khó
nhận diện khi mà các ơng lớn ln nắm trong tay những tin độc, những tin có giá trị
và giữ bản quyền với những tin tức đó. Những hãng truyền thơng lớn sở hữu mạng
lưới chân rết dày đặc và lan toả khắp mọi nơi và vì thế lại càng có nhiều cơ hội sở
hữu những nguồn tin q giá. Các tập đồn tư bản truyền thơng cũng chính là
những tập đồn tư bản, kinh doanh theo kiểu tư bản và cũng chi phối xã hội một
nước hay cả khu vực, tồn thế giới thơng qua các hoạt động tài trợ cho các chính trị
gia như bất cứ một tập đồn tư bản nào. Sự hậu thuẫn của các tập đồn tư bản
THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ TRỰC TUYẾN
Sự thống trị của các tập đồn tư bản truyền thơng
9
truyền thơng nhiều lúc mang lại lợi ích cao hơn và rõ ràng hơn cho các thế lực
chính trị. Sự thắng thế của các chính trị gia được tính bằng lá phiếu và chính các tờ
báo là những nhân vật tham gia tích cực trong việc gia tăng hay hạn chế số lá phiếu
đó. Và đây lại chính là những nguồn tin vơ cùng q giá của các tập đồn truyền
thơng, góp phần tăng thêm các tin độc quyền và “được giá”.
Thứ ba, một lớp đối tượng quan trọng góp phần hình thành nên thị trường
thơng tin là tầng lớp trung gian. Gọi là trung gian bởi xét theo một cách nào đó họ
là những mơi giới thơng tin. Tầng lớp này mua thơng tin của người này để bán lại
cho người kia. Thơng tin là hàng hố trung gian theo đúng mơ hình “Tiền – Hàng -
Tiền gia tăng”. Lớp đối tượng này khơng chi phối, khơng thao túng thị trường
nhưng là tầng lớp kết nối thị trường, góp phần hồn thiện thị trường tồn cầu. Đó là
những người đi mua thơng tin của các hãng truyền thơng lớn để bán lại cho cơng
chúng, là người mua đối với các hãng truyền thơng lớn nhưng là người bán đối với
cơng chúng. Nói một cách đơn giản, đó là các cơ quan truyền thơng nhỏ, các tờ báo
hoạt động ở tầm hẹp hơn. Nếu lấy thị trường thơng tin báo chí Việt Nam làm ví dụ
(dù ví dụ hơi có phần khiên cưỡng) ta có thể nhìn nhận vấn đề một cách đơn giản
như sau. Thơng tấn xã Việt Nam – đó là “ơng trùm” thơng tin, nắm trong tay hầu
hết các thơng tin chính thống quan trọng. Tất cả các cơ quan báo chí khác đều phải
dẫn nguồn từ Thơng tấn xã khi đưa tin về nhiều vấn đề. (Và đây chính là lí do khiến
các tờ báo bị mất bản sắc, đọc một báo biết mười báo. Thậm chí cả phát thanh
truyền hình cũng bê ngun bản tin thơng tấn vào chương trình của mình.) Lớp đối
tượng chun mua thơng tin chính là cơng chúng báo chí - xuất phát điểm và cũng
là đối tượng hướng tới của báo chí. Họ chính là những nguồn tin tận cùng nhất
nhưng cũng là đối tượng hưởng thụ cuối cùng của thơng tin báo chí. Và lớp đối
tượng thứ ba góp mặt trong thị trường này là các cơ quan báo đài trung ương và địa
phương. Họ lấy thơng tin từ thơng tấn xã (cả từ các hãng truyền thơng nước ngồi)
như những ngun liệu thơ và chế biến nó thành các tác phẩm báo chí cung cấp cho
cơng chúng. Lớp đối tượng này có tạo nên được bản sắc của mình hay khơng chính
THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ TRỰC TUYẾN
Sự thống trị của các tập đồn tư bản truyền thơng
10
là nhờ vào những thơng tin độc quyền tự tờ báo đó có được. Nó tạo nên một thị
trường thơng tin hồn chỉnh, liên hồn.
Tuy nhiên, cũng như những ngành nghề kinh doanh khác (bởi thực chất các
tập đồn tư bản truyền thơng vẫn là các tập đồn tư bản, mục đích của nó vẫn là lợi
nhuận kinh tế), các tập đồn tư bản kinh doanh trên lĩnh vực truyền thơng ln
muốn xác lập vị thế của mình trong thị trường thơng tin tồn cầu. Việc các ơng lớn
thi nhau xác lập, “đánh dấu lãnh thổ” của mình đã hình thành nên một xu hướng
gọi là thống trị thị trường. Sự thao túng của các tập đồn lớn trong thị trường thơng
tin hay sự lũng đoạn thị trường đã hình thành nên những vùng đất riêng của các tập
đồn lớn giống như một thứ luật bất thành văn. Thị trường thơng tin tồn cầu rộng
lớn nhưng thực chất chỉ nằm trong tay một số khơng nhiều các nhà tư bản (thực
chất của những ơng chủ tập đồn truyền thơng cũng là những ơng chủ tư bản,
những nhà tài phiệt).
Thị trường thơng tin là một thị trường rộng lớn hơn bất cứ loại thị trường nào
khác. Nếu qui mơ của mỗi thị trường được xét theo lượng khách hàng thì có thể nói
qui mơ của thị trường thơng tin là tồn thế giới. Một số nhà triết học đánh giá thực
chất của các cơng cụ lao động cũng như bất cứ một phát minh khoa học nào đều là
sự nối dài của các cơng cụ. Và các phương tiện truyền thơng là sự nối dài của thị
giác, thính giác của cơng chúng. Khi mà bàn tay của các tập đồn tư bản truyền
thơng lớn vươn tới các vùng miền khác nhau trên khắp thế giới cũng có nghĩa là
chúng xác lập nên những đế chế thơng tin ngay tại các khu vực đó. Tuy rộng lớn là
vậy nhưng thị trường thơng tin truyền thơng trên thực tế nằm trong tay một vài các
tập đồn lớn hay nói chính xác hơn là bị các tập đồn lớn thao túng.





THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ TRỰC TUYẾN
Sự thống trị của các tập đồn tư bản truyền thơng
11
CHƯƠNG III
SỰ THỐNG TRỊ CỦA CÁC TẬP ĐỒN TƯ BẢN TRUYỀN THƠNG
TRONG THỊ TRƯỜNG THƠNG TIN TỒN CẦU
1. Thực trạng
Một nhóm nhỏ các tập đồn đang chiếm giữ những nguồn thơng tin
khổng lồ.
90% thị phần truyền thơng và hệ thống phân phối sản phẩm trên thế giới nằm
trong tay hơn 10 tập đồn truyền thơng quốc tế khổng lồ (mà các ơng chủ phần lớn
là người Mỹ) đã tương đồng hố trên tồn hành tinh việc xuất bản âm nhạc, các
chương trình truyền hình và cả những bộ phim truyện dài trực tiếp xuất xưởng từ
Hollywood.
Theo báo cáo của tạp chí Mother Jones vào cuối năm 2006 thì chỉ có 8 gã
khổng lồ truyền thơng đã thống trị thị trường truyền thơng của Mỹ. Phần lớn người
dân Mỹ tìm kiếm thơng tin từ các địa chỉ này. Bao gồm: Disney (giá trị thương mại
đạt 72,8 tỉ đơ la Mỹ), AOL – Time Warner (90,7 tỉ), Viacom (53,9 tỉ), General
Electric (do NBC sở hữu, giá trị thương mại đạt 390,6 tỉ đơ), News Corporation
(56,7 tỉ), Yahoo! (40,1 tỉ), Microsoft (306,8 tỉ) và Google (154,6 tỉ). Theo thống kê
thì đến cuối những năm 90 chỉ có 9 tập đồn truyền thơng lớn chi phối thị trường
truyền thơng thế giới mà trong đó chủ yếu là các tập đồn của Mỹ với các tập đồn
lớn như AOL – Time Warner, Disney, Bertelsman, Viacom, News Corp, TCI,
General Electric (do NBC sở hữu), Sony (thuộc sở hữu của hãng Columbia and
TriStar Picture) và Seagan (do Universal film and music sở hữu). Các tập đồn này
chi phối thị trường truyền thơng trên nhiều lĩnh vực khác nhau. Chúng nắm giữ các
kênh truyền hình, các đài phát thanh cũng như các tờ báo lớn. Sự tự do thơng tin
xét trên phương diện thao túng thị trường của các hãng lớn phần nào bị ảnh hưởng.
Sự tự do khơng còn làm tuyệt đối khi mà phần lớn các tờ báo uy tín, các đài phát
thanh truyền hình lớn đều nằm trong tay một số ít người. Cánh tay của các ơng
THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ TRỰC TUYẾN
Sự thống trị của các tập đồn tư bản truyền thơng
12
trùm truyền thơng có thể vươn ra tới bất kì vùng miền nào trên tồn thế giới miễn là
họ muốn bởi hệ thống chân rết, các chi nhánh, các kênh đài có mặt ở khắp nơi.
3.1.1 Về phát thanh, truyền hình
Tại Mỹ, các nhà khổng lồ cũng thống trị tồn cục. Năm cơng ty hàng đầu :
Walt Disney, Time Warner and General Electric's NBC Universal điều hành tất cả
4 mạng phát thanh truyền hình hàng đầu, cả 2 kênh tin tức phát 24 giờ, mạng cáp
thể thao lớn nhất, 9 trên 10 kênh cáp truyền hình có tỷ suất người xem lớn nhất
năm vừa qua (hoặc có thể nói là cả 10 nếu tính cả kênh Disney có 50% cổ phần của
Lifetime). 3 hãng truyền thơng khổng lồ trong mạng lưới tin tức cáp: Comcast và
AOL Time Warner phục vụ 40% hộ gia đình ở Mỹ.
Vòi bạch tuộc của những gã khổng lồ cũng ngày một vươn xa. Tại Mỹ, từ
1995-2003, 10 nhà thống trị truyền hình lớn nhất từ nắm giữ 104 đài truyền hình
với doanh thu 5.9 tỷ $ đã tăng lên thành 299 đài với doanh thu 11.8tỷ $. Năm 2002,
bốn mạng lưới truyền hình là ABC (American Broadcasting Company), NBC
(National Broadcasting Company), CBS (Columbia Broadcasting System) và FOX
chiếm 77,5% mạng lưới tin tức truyền hình của Mĩ.
Mạng lưới của các đài này đã phủ sóng hầu hết các hộ gia đình của nước Mĩ.
Hiện nay, mạng lưới truyền hình Fox (do cơng ty con Fox Broadcasting Company
điều hành) đã lan toả đến 96% hộ gia đình Mĩ.
CNN của Time Warner đã có 88,2 triệu gia đình người Mỹ và 890 nghìn văn
phòng khách sạn th bao; CNN đã có mặt tại 92 nước và có vươn tới 1,5 tỉ người.
Mạng lưới tin tức của CNN rộng khắp trên thế giới và hoạt động 24/7 với tất cả
thiết bị và kỹ thuật hiện đại nhất.



THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ TRỰC TUYẾN
Sự thống trị của các tập đồn tư bản truyền thơng
13


Thứ tự 10 hãng truyền hình lớn nhất tại Mĩ năm 2006
3.1.2. Về báo in và tạp chí, xuất bản
Hiện nay, trên thị trường báo in của Mĩ có khoảng 1500 tờ báo tuy nhiên chỉ
có khoảng 100 tờ có số lượng phát hành trên 100.000 bản. Chúng cũng đang được
tập trung với số lượng lớn trong tay một số tập đồn. Điển hình là tập đồn Gannet.
Ở Mỹ, có thể nói Gannett Co. Inc là tập đồn báo chí truyền thơng có số
lượng đầu báo lớn nhất. Tập đồn này đang sở hữu 89 tờ nhật báo (trong đó có
USA today - một trong hai tờ có quy mơ tồn quốc) và 36 tờ báo định kỳ khác.
Danh sách mười báo bán chạy nhất trên thị trường Mĩ năm 2007:
USA Today: 2 281 831 bản
Wall Street Journal: 2 070 498 bản
New York Times: 1 121 623 bản
Los Angeles Times: 907 997 bản
Washinton Post: 740 947 bản
THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ TRỰC TUYẾN
Sự thống trị của các tập đồn tư bản truyền thơng
14
New York Daily News: 708 773 bản
Chicago Tribune: 643 086 bản
New York Post: 565 649 bản
Long Island Newsday: 527 744 bản
Houston Chronicle: 477 493 bản



















THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ TRỰC TUYẾN

Xem chi tiết: 215092