cứu của luận văn sẽ góp thêm một tiếng nói khách quan, trung thực và công bằng
trong nhận định về một vấn đề cụ thể của vương triều Nguyễn.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Như đã nói vương triều Nguyễn là một trong những vương triều phong kiến
Việt Nam có sức hấp dẫn lớn các học giả, các nhà nghiên cứu trong và ngoài
nước. Ngoài các công trình nghiên cứu đã được công bố, vương triều này giữ kỷ
lục về số lượng các cuộc hội thảo (trên 20 hội thảo) và hội thảo quốc gia gần đây
nhất là vào tháng 10/2008 tại Thanh Hóa. Điều này phản ánh một thực tế: xung
quanh lịch sử triều Nguyễn còn rất nhiều vấn đề cần phải bàn luận.
Giáo sư Văn Tạo trong tài liệu "Nhà Nguyễn trong lịch sử dân tộc" đã phác
họa tổng quan về quá trình phát sinh, phát triển trong đó có đề cập đến những mặt
mạnh, yếu của nhà Nguyễn. Cũng tổng quan về nhà Nguyễn còn có tác phẩm
"Triều đại nhà Nguyễn" của Tôn Thất Bình, "Những vấn đề lịch sử triều Nguyễn"
của tạp chí Xưa và Nay.
Giáo sư Trần Văn Giàu trong tác phẩm "Sự phát triển của tư tưởng Việt
Nam từ thế kỷ XIX đến cách mạng Tháng Tám", Tập 1, đã đề cập và phân tích khá
toàn diện về cuộc đấu tranh tư tưởng giữa các phe phái trong triều đình Huế. Có
thể nói tác phẩm đã mang đến cho người đọc một sự hình dung nào đó về sự hiện
diện của hai xu hướng thân Trung Quốc và thân Tây phương trong triều đình nhà
Nguyễn.
Tạp chí nghiên cứu lịch sử năm 1967, số 94 có bài "Tìm hiểu thêm về cuộc
đấu tranh giữa phái chủ chiến và những phái chủ hòa trong cuộc kháng chiến
chống Pháp cuối thế kỷ XIX", của tác giả Đặng Huy Vận cũng phần nào cho thấy
biểu hiện của hai xu hướng này.
Tác giả Huỳnh Ngọc Đáng trong luận án tiến sĩ của ông ''Chính sách của
các vương triều Việt Nam đối với người Hoa" đã phản ánh khá đầy đủ và chi tiết
về bộ phận người Hoa sinh sống tại Việt Nam dưới thời nhà Nguyễn.
5
Trong một bài viết đăng trên trang Web http://www.namdinhonline.net
(http://www.namdinhonline.net/forum/showthread.php?t=1320), của tác giả
Huỳnh Minh Triết người đọc đã phần nào thấy được tình trạng đạo Thiên Chúa
cũng như quan điểm của tác giả về sự du nhập và truyền bá Thiên Chúa Giáo ở
Việt Nam dưới thời Nguyễn.
Trong chuyên đề "Tư tưởng canh tân ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ
XX" (Một số chuyên đề lịch sử Việt Nam, NXB ĐHQG HN 2002), PGS.TS
Nguyễn Trọng Văn đã đề cập đến những vấn đề cơ bản trong tư tưởng canh tân
của Nguyễn Trường Tộ; hay trong nghiên cứu "Bàn thêm về nguyên nhân thất bại
của xu hướng canh tân ở Việt Nam nửa sau thế kỷ XIX" PGS.TS Nguyễn Trọng
Văn cũng đã luận bàn về nguyên nhân cơ bản dẫn đến sự thất bại của xu hướng
canh tân ở Việt Nam nửa sau thế kỷ XIX; hay trong một công trình viết chung với
nhiều giáo sư đầu ngành khác "Tư tưởng canh tân đất nước dưới triều Nguyễn"
PGS.TS cũng đã góp phần mang đến cho người đọc những hiểu biết khá cụ thể về
xu hướng canh tân dưới triều Nguyễn.
Ngoài ra, hai kỷ yếu hội thảo lớn mang tầm quốc gia: "Nghiên cứu và giảng
dạy lịch sử thời Nguyễn ở Đại học, Cao đẳng Sư phạm và Phổ thông"- Hà Nội
2002, và "Chúa Nguyễn và vương triều Nguyễn trong lịch sử Việt Nam từ thế kỷ
XVI đến thế kỷ XIX"- Thanh Hóa 2008, tập hợp rất nhiều những bài viết của các
nhà sử học đầu ngành, các học giả trong và ngoài nước nghiên cứu về các vấn đề
lịch sử, chính trị và bang giao của triều Nguyễn. Đây được xem như là một trong
những tài liệu quan trọng nhất của luận văn.
Bên cạnh đó, trên các tạp chí như Xưa và Nay, Nghiên cứu lịch sử, Văn-
Sử-Địa, Thông báo khoa học… các nhà nghiên cứu Việt Nam đã có nhiều bài viết
liên quan đến các vấn đề mà luận văn nghiên cứu như: Đỗ văn Ninh với bài viết
"Quân đội nhà Nguyễn" (Nghiên cứu lịch sử số 6 năm 1993), hay nhà sử học
Dương Trung Quốc với bài "Tiếp cận một cách nhìn thật hơn về triều Nguyễn"
(Xưa và nay, Huế 2002)…Ngoài ra cũng có nhiều tác phẩm khác cũng đề cập đến
6
tình hình chính trị, quân sự và bang giao của triều Nguyễn như: "Triều Nguyễn-
những vấn đề lịch sử, tư tưởng và văn học" của ĐH sư phạm Huế, Trần Văn Giàu:
"Chống xâm lăng", Nguyễn Phan Quang: "Việt Nam nửa đầu thế kỷ XIX, mở cửa
hay đóng cửa?",… Một số công trình nghiên cứu của các học giả nước ngoài được
dịch ra tiếng Việt như: "Người Pháp và người An Nam bạn hay thù", Philippe
Devillers, dịch giả Ngô Văn Quỹ; "Việt Nam đối diện với Pháp và Trung Hoa"
(1847-1883), GS.Yoshiharu Tsuboi, "Sự nghiệp của người Pháp ở Đông Dương",
T1, Taboulet … Tất cả đã cung cấp cho chúng ta một cái nhìn toàn diện về các
vấn đề lịch sử thời Nguyễn.
Qua các công trình nghiên cứu trên, chúng tôi rút ra một số nhận xét sau:
Thứ nhất: Các công trình trên chủ yếu tập trung đi sâu nghiên cứu về tình
hình chính trị, quân sự triều Nguyễn ở các phương diện như ngoại giao, xu hướng
canh tân, chủ chiến, chủ hòa, nguyên nhân và trách nhiệm của triều Nguyễn trong
việc để mất nước vào tay thực dân Pháp… Riêng về sự tồn tại của hai xu hướng
thân Trung Quốc và thân Tây phương cũng như những mâu thuẫn của hai xu
hướng này thì chưa thấy một công trình nghiên cứu nào đề cập đến một cách đầy
đủ và toàn diện.
Thứ hai: Về sự hiện diện của người Pháp và người Minh Hương trong bộ
máy chính quyền phong kiến Nguyễn, đã có một số công trình nghiên cứu đề cập
tới song lại chưa làm rõ vai trò cũng như ảnh hưởng của họ đối với triều đình nhà
Nguyễn.
Thứ ba: Về cái chết của Đông cung Thái Tử Nguyễn Phúc Cảnh được một
số công trình phản ánh nhưng lại quá mập mờ, đôi khi đánh giá còn mang tính chủ
quan, luận giải chưa rõ ràng.
Thứ tư: Khi trình bày về các chính sách bế quan tỏa cảng, cấm đạo giết đạo
thì trình bày thiếu hệ thống; luận bàn về chính sách canh tân hay về bi kịch mất
nước còn thiếu thống nhất về mặt quan điểm. Hầu như chưa công trình nào xem
7
xét những vấn đề này dưới góc độ là ảnh hưởng của một cuộc xung đột chính trị
trong nội bộ triều đình Nguyễn.
Qua những khảo cứu trên cho phép chúng tôi nhận định đã có nhiều công
trình nghiên cứu, nhiều sách và tài liệu, nhiều bài báo hoặc trực tiếp hoặc gián tiếp
đề cập đến những vấn đề liên quan tới đề tài. Tuy nhiên, chưa hề có một công
trình của tập thể hay cá nhân nào đề cập thẳng và tập trung vào vấn đề “Mâu
thuẫn giữa xu hướng thân Trung Quốc và thân Tây phương trong vương triều
Nguyễn giai đoạn 1802-1884”. Có lẽ đây là lần đầu tiên vấn đề mà chúng tôi đưa
ra được tìm hiểu, được luận giải một cách đầy đủ.
3. Mục đích nghiên cứu
Đề tài hướng vào việc khai thác các mâu thuẫn chính giữa hai khuynh
hướng chính trị thân Trung Quốc và thân Tây phương trong giai đoạn 1802-1884
trong triều đình nhà Nguyễn để từ đó chỉ ra những hậu quả tất yếu mà vương triều
này phải gánh chịu.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1. Đối tượng nghiên cứu: Đề tài xác định đối tượng nghiên cứu là những
mâu thuẫn giữa hai xu hướng thân Trung Quốc và thân Tây phương trong vương
triều Nguyễn giai đoạn 1802-2884.
4.2. Phạm vi nghiên cứu: Đề tài chỉ tập trung vào tìm hiểu nguyên nhân, sự
hình thành, phát triển và ảnh hưởng của những mâu thuẫn giữa hai xu hướng thân
Trung Quốc và thân Tây phương trong chính sách đối nội, đối ngoại của vương
triều Nguyễn giai đoạn 1802-2884. Những vấn đề khác như sự giao thoa, xâm
nhập; sự chế ước lẫn nhau giữa hai khuynh hướng kể trên không thuộc phạm vi
nghiên cứu đề tài.
5. Cách tiếp cận vấn đề và phương pháp nghiên cứu
5.1. Cách tiếp cận vấn đề.
Đề tài tiếp cận vấn đề nghiên cứu trên hai bình diện lý luận và thực tiễn.
Hướng giải quyết của đề tài là trên cơ sở phương pháp luận duy vật lịch sử, sử
8
dụng quan điểm tiếp cận hệ thống để khai thác những mâu thuẫn giữa hai khuynh
hướng thân Trung Quốc và thân Tây phương trong vương triều Nguyễn giai đoạn
1802 – 1884.
5.2. Phương pháp nghiên cứu
Đề tài sử dụng phối hợp các nhóm phương pháp sau đây:
- Các phương pháp nghiên cứu lý luận lịch sử: phân tích và tổng hợp lý
thuyết, logic, phương pháp lịch sử.
- Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn lịch sử: khảo sát, điều tra thực
trạng lịch sử, điền dã…
- Ngoài ra đề tài còn sử dụng phương pháp chuyên biệt trong nghiên cứu
lịch sử như: khảo cứu, tra cứu, đối chiếu, đối sánh… để chính xác hóa các nguồn
thông tin liên quan đến sử liệu.
6. Nguồn tài liệu
Như đã đề cập ở trên, việc nghiên cứu về triều Nguyễn ở Việt Nam khá
phong phú, đặc biệt là trong một vài thập niên trở lại đây, thu hút rất nhiều độc giả
và giới nghiên cứu sử học trong và ngoài nước tham gia. Đây là một thuận lợi cho
tác giả. Tuy nhiên vấn đề mà luận văn đặt ra là khá phức tạp bởi nguồn tài liệu về
triều Nguyễn khá nhiều nhưng lại rất ít những tài liệu liên quan trực tiếp đến vấn
đề nghiên cứu của luận văn. Tác giả luận văn đã cố gắng khai thác tối đa nguồn tư
liệu từ các bộ chính sử Việt Nam, trong đó đặc biệt là nguồn tư liệu của Quốc Sử
Quán triều Nguyễn, tập hợp trong đó những chi tiết lịch sử liên quan đến những
mâu thuẫn của hai phái thân Trung Quốc và thân Tây phương trong triều đình
Nguyễn, lấy đó làm cứ liệu để giải quyết vấn đề mà đề tài đặt ra.
Ngoài ra, các công trình nghiên cứu, các bài viết đăng trên các tạp chí
chuyên ngành như tạp chí Nghiên cứu lịch sử, Xưa và Nay, Văn-Sử-Địa, Kỷ yếu
các hội thảo khoa học về triều Nguyễn của các học giả, các nhà nghiên cứu trong
và ngoài nước trước đây và hiện nay đều được tác giả luận văn trân trọng khai
9
thác và sử dụng. Chắc chắn sẽ còn nhiều tài liệu mà tác giả chưa có may mắn
được tiếp cận, đây là một thiệt thòi cho tác giả.
Các hiện vật lịch sử, các ảnh tư liệu, các văn bản được sao chụp từ tư liệu
gốc mà triều đình nhà Nguyễn để lại sẽ làm tăng tính phong phú và sức thuyết
phục của những luận điểm có được trong đề tài.
7. Đóng góp của luận văn
Luận văn đã mạnh dạn đặt ra một vấn đề và giải quyết nó theo một hướng
tiếp cận mới, do đó có tác dụng giúp cho những người quan tâm đến vấn đề này
có thêm một cách nhìn mới, một sự lý giải tương đối đầy đủ, khoa học và có hệ
thống về những mâu thuẫn mang tính xung đột giữa hai phái thân Trung Quốc và
thân Tây phương cũng như ảnh hưởng của nó đến chính sách đối nội, đối ngoại
của nhà Nguyễn giai đoạn 1802-1884.
Một số vấn đề liên quan đến nhà Nguyễn và vương triều Nguyễn từ trước
tới nay vốn còn có nhiều ý kiến khác nhau giờ đây đã phần nào được lý giải, đó là
các vấn đề về phế lập ngôi vị, về vấn đề lựa chọn Quốc giáo, về quan điểm và
cách thức bảo vệ nền độc lập dân tộc trước họa ngoại xâm…
Canh tân - thủ cựu, chủ chiến - chủ hòa hay chuyện phế lập ngôi vị là
những vấn đề không mới, nhưng luận văn đã nghiên cứu những vấn đề đó theo
một hướng tiếp cận mới, nhờ thế đã lý giải thỏa đáng những mâu thuẫn mang tính
xung đột của hai xu hướng thân Trung Quốc và thân Tây phương trong triều
Nguyễn.
8. Cấu trúc của luận văn
Ngoài các phần dẫn luận, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục nghiên
cứu…, luận văn gồm ba chương:
Chương I: Sự hình thành hai xu hướng thân Trung Quốc và thân Tây
phương trong vương triều Nguyễn giai đoạn 1802-1884.
10
Chương II: Mâu thuẫn giữa xu hướng thân Trung Quốc và thân Tây
phương trong vương triều Nguyễn giai đoạn 1802-1884.
Chương III: Chính sách đối nội, đối ngoại của vương triều Nguyễn dưới
tác động của hai khuynh hướng thân Trung Quốc và thân Tây phương giai đoạn
1802-1884.
11
NỘI DUNG
Ch¬ng I
SỰ HÌNH THÀNH HAI XU HƯỚNG THÂN TRUNG QUỐC VÀ XU
HƯỚNG THÂN TÂY PHƯƠNG TRONG VƯƠNG TRIỀU NGUYỄN
GIAI ĐOẠN 1802-1884
1.1.Quá trình xác lập vương triều Nguyễn
1.1.1. Nguyễn Ánh và cuộc vận động quốc tế khôi phục vương quyền
Quá trình xác lập vương triều Nguyễn là một quá trình vận động chính trị
quân sự phức tạp.
Sự kiện quan trọng trong công cuộc thống nhất đất nước vào thế kỷ XVIII
đó là việc Nguyễn Huệ cùng nghĩa quân Tây Sơn sau khi đánh thắng quân Xiêm,
loại bỏ thế lực của chúa Nguyễn vào năm 1785 ở chiến trường Miền Nam, rồi tiến
ra Phú Xuân, ra Thăng Long lật đổ chúa Trịnh xóa bỏ Đàng Trong, Đàng Ngoài
thực hiện được khát vọng của nhân dân, Nguyễn Huệ lại tiếp tục củng cố nền
thống nhất đất nước nhưng vẫn không vượt qua được hạn chế của hoàn cảnh lịch
sử. Sự phân liệt chia rẽ trong nội bộ Tây Sơn một mặt đã cản trở sự nghiệp thống
nhất đất nước, mặt khác lại là cơ hội tốt cho Nguyễn Ánh khôi phục vương quyền.
Nguyễn Ánh sau khi chiếm được Phú Xuân, năm 1802 lên ngôi ở Huế và
cho quân ra Bắc đánh bại vương triều Tây Sơn. Thực ra để thực hiện sự nghiệp
chính trị này Nguyễn Ánh một mặt phải nỗ lực vô song để giải quyết những vấn
đề nội bộ, mặt khác phải thực hiện nhiều hoạt động ngoại giao quan trọng, chúng
tôi gọi đó là cuộc vận động khôi phục vương quyền.
Những thất bại liên tiếp của Nguyễn Ánh trong giai đoạn đầu đã cho thấy
tính chất khó khăn trong nỗ lực khôi phục vương quyền của ông. Được sự giúp đỡ
của một vị cha cố tên là Bá Đa Lộc, Nguyễn Ánh và gia đình đã chạy thoát khỏi
sự truy sát của Tây Sơn và ra trú ẩn tại đảo Phú Quốc. Mùa xuân 1778, Nguyễn
12
Ánh quay trở lại đất liền và hưng binh chiếm lại vùng đất Gia Định. Tháng 1 năm
1780, Nguyễn Ánh xưng vương và tiến hành tổ chức cai trị, phân chia hành chính
đất gia Định dưới sự cố vấn của Bá Đa Lộc. Tháng 3 năm 1782, Nguyễn Nhạc và
Nguyễn Huệ đem quân thủy bộ Nam tiến. Vì thiếu tướng giỏi binh nhạy, Nguyễn
Ánh nhanh chóng đại bại, 30 ngàn quân tan vỡ, chiến thuyền bọc đồng của
Nguyễn Ánh do Manuel điều khiển bị đốt cháy, Manuel tử trận. Nguyễn Ánh bỏ
chạy về Ba Rồng, rồi theo thuyền nhỏ trốn ra Phú Quốc.
Đầu tháng 10 năm 1782, Châu Văn Tiếp - một cựu tướng của Định vương
Nguyễn Phúc Thuần - tập hợp quân lính cùng Nguyễn Phước Mân từ Bình Định
tiến vào đánh chiếm lại Gia Định rồi cho người ra Phú Quốc đón Nguyễn Ánh về.
Tuy nhiên, trở về chưa bao lâu thì Nguyễn Ánh lại bị Tây Sơn vây đánh liên tiếp.
Thất bại, Nguyễn Ánh lại phải tìm đường trốn chạy ra phú Quốc, trôi dạt qua các
đảo Thổ Chu, Châu Long, Cổ Cốt sống cuộc đời lưu vong “phẫn chí của một viên
bại tướng”. Lần này Nguyễn Ánh phải trú ẩn tại Phú Quốc lần thứ 3 hơn một năm
trời từ tháng 8 năm 1783 đến tháng 9 năm 1784. Thời gian này, với những khó
khăn gặp phải và mối quan hệ của Nguyễn Ánh với Bá Đa Lộc ngày càng thắt
chặt, hình ảnh nước Pháp ngày càng lớn dần trong tâm trí của Nguyễn Ánh, kèm
theo lời bày của Bá Đa Lộc, Nguyễn Ánh nảy sinh ý định cầu viện ngoại bang.
Cầu viện ngoại bang lần thứ nhất – Tây Ban Nha: Mùa thu năm 1783,
Nguyễn Ánh sai Joang (người Pháp) và Manoel (người Tây Ban Nha) đi thuyền
sang Lữ Tông - thủ đô Phi Luật Tân lúc đó là thuộc địa của Tây Ban Nha để cầu
cứu, chẳng may dọc đường bị Tây Sơn bắn giết. Sau chiến hạm Tây Ban Nha
được tin đã đi tìm Nguyễn Ánh nhưng không được Bá Đa Lộc hướng dẫn nên
không gặp được. Vậy là cuộc cầu viện ngoại bang thứ nhất không thành.
Cầu viện ngoại bang lần thứ hai – Anh quốc: Năm 1779, được tin cầu
viện của Nguyễn Ánh, hai chiếm hạm của Anh quốc (Anh Cát Lợi) cũng đi tìm
giúp Nguyễn Ánh với mục đích là để mở đường cho việc thiết lập giao thương tại
xứ miền Trong sau này. Nhưng người Anh đã không có địa chỉ chính xác nên đã
13
không gặp được Nguyễn Ánh sau nhiều ngày tìm kiếm. Cuộc cầu viện ngoại bang
thứ hai không thành.
Cầu viện ngoại bang lần thứ ba – Xiêm La: Nhớ lại ân tình xưa, chúa
Nguyễn đã từng giúp vua Rama I giành được vương quyền, nay trong hoàn cảnh
khốn khó Nguyễn Ánh đã xin vua Xiêm cứu viện. Năm 1784, Rama I đã cho mời
Nguyễn Vương từ Thổ Chu sang Vọng Các (Bangkok), tiếp đãi rất hậu rồi cho
20.000 quân cùng 300 chiến thuyền sang giúp để chiếm lại Gia Định. Mặc dù việc
này đã có nhiều người hết sức can ngăn nhưng Nguyễn Ánh vẫn không nghe.
Được tin quân Xiêm tràn vào, Nguyễn Huệ cho đại bính tiến đánh. Chỉ một trận
quyết chiến diễn ra chưa đầy một ngày đạo quân Xiêm đã bị đánh tan tành. Hai
vạn quân Xiêm bị chết, chỉ sót vài nghìn người chạy theo đường thượng đạo trốn
về nước. Còn Nguyễn Ánh phải bỏ chạy theo đường thủy qua Thổ Chu rồi về Cổ
Cốt, sau đó về Vọng Các, Xiêm La. Sau thất bại này, lại thêm việc quân Xiêm khi
sang giúp đã ỷ thế cướp phá tàn ác, lòng dân oán hận Nguyễn Ánh đã không tính
đến chuyện nhờ Xiêm nữa. Cuộc cầu viện lần thứ ba chẳng những không thành
mà Nguyễn Ánh còn thêm một lần trả giá đắt với Quang Trung - Nguyễn Huệ.
Cuộc cầu viện ngoại bang lần thứ tư – Bồ Đào Nha: Sống trên đất Xiêm
nhưng hết niềm tin với người Xiêm, Nguyễn Phúc Cảnh đã thay cha mình là
Nguyễn Ánh bí mật cầu cứu Bồ Đào Nhà. Ngày 23 tháng 10 năm 1786, Nữ hoàng
Bồ Đào Nha gửi quốc thư đến vua Xiêm kèm tặng vật gồm 20 khẩu súng lớn và
100 cây vải tốt để xin phép đến đón Nguyễn Vương đi khôi phục lãnh thổ. Người
Bồ Đào Nha chuẩn bị sẵn 56 chiến thuyền đón quan quân Nguyễn Vương. Thế
nhưng việc đã không thành vì những đòi hỏi quá nhiều của nữ hoàng Bồ Đào
Nha. Theo như thỏa thuận Bồ Đào Nha sẽ giúp Nguyễn Ánh khôi phục vương
quyền, đổi lại mỗi năm Nguyễn Ánh sẽ trả lại 10.000 đồng bạc cho nữ hoàng Bồ
Đào Nha; Thiên Chúa Giáo được tự do truyền bá và được nhà cầm quyền giúp cất
nhà thờ ở bất cứ đâu; tàu thuyền, tiền bạc ở xứ Đàng Trong một mặt in phù hiệu
Nam Hà, một mặt in phù hiệu Bồ Đào Nha; Nguyễn Ánh sẽ nhường các cửa biển,
14
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét