LINK DOWNLOAD MIỄN PHÍ TÀI LIỆU "tìm hiểu quy trình sản xuất nước tương bằng phương pháp lên men": http://123doc.vn/document/1044728-tim-hieu-quy-trinh-san-xuat-nuoc-tuong-bang-phuong-phap-len-men.htm
2.1. Giới thiệu về nước tương:
2.1.1. Sơ lược lòch sử nước tương:
Nước chấm lên men được sản xuất từ đậu nành có một lòch sử rất lâu đời.
Trước đây ở Việt Nam, nước tương lên men được sản xuất thủ công từ đậu nành chủ
yếu ở những nơi người Hoa tập trung sinh sống. Dần dần sau này chúng ta sản xuất
theo phương pháp thủy phân bằng acid ở cả miền Nam và miền Bắc. Hiện nay người
ta đang nghiên cứu sản xuất bằng phương pháp vi sinh. Sự khác biệt về quy trình công
nghệ sản xuất, nguyên phụ liệu dẫn đến sự ra đời của các loại nước tương khác nhau
như maggi, xì dầu, nước tương lên men, nước tương hóa giải…
Trên thế giới, nước tương đã được biết đến không chỉ ở phương Đông mà cả
với phương Tây. Đơn cử là thương hiệu nước tương nổi tiếng Kikkoman của Nhật Bản
đã được phổ biến ở Mỹ, Nga. Thò trường Việt Nam, cụ thể là trong hầu hết các siêu
thò, nước tương ngoại trước kia khá ít ỏi. Nhưng gần đây xuất hiện càng nhiều và
chiếm thò phần khá tương đối. Nguyên nhân chính của sự thay đổi này có lẽ là do tâm
lý người tiêu dùng sau sự kiện 3-MCPD muốn dùng thử và dần tin tưởng, chấp nhận
sản phẩm nước ngoài, vốn có sự kiểm soát vệ sinh an toàn thực phẩm tốt hơn.
2.1.2. Giá trò dinh dưỡng trong nước tương:
Khi nói đến giá trò dinh dưỡng của nước tương, quan trọng nhất là hàm lượng
đạm toàn phần và hàm lượng acid amin. Tỷ lệ acid amin đối với đạm toàn phần cho
biết mức độ thủy phân triệt để nguồn protein từ nguyên liệu và tỷ lệ này càng cao
càng tốt.
Thành phần hóa học của nước tương thay đổi tùy theo nguyên liệu, khâu phối
chế và phương pháp sản xuất. Nước tương được xem là ngon khi phải đảm bảo được
yêu cầu về màu sắc, hương thơm, vò ngọt của đạm và đường.
Bảng 2.1: Thành phần hóa học trung bình của nước tương (g/l)
Thành phần hóa học Hàm lượng (g/l)
Đạm nitơ toàn phần 15.0 – 21.6
Amoniac 1.0 – 2.0
Đường 14.5 – 15.3
Lipid 17.0 – 25.0
NaCl 200 – 250
Acid acetic 2.0 – 8.0
SVTH: Nguyễn Văn Tuấn Phương 5 MSSV:207111036
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP GVHD: T.S Nguyễn Hoài Hương
2.2. Cơ sở lý thuyết:
2.2.1. Bản chất của quá trình sản xuất nước tương:
Cơ sở khoa học của phương pháp sản xuất nước tương lên men là lợi dụng hệ
men của vi sinh vật phát triển trên nguyên liệu giàu đạm để thủy phân protein từ
nguyên liệu thành những chất dinh dưỡng trong nước tương. Do vậy, quá trình nuôi
mốc tốt cho nhiều men sẽ tạo điều kiện thủy phân protein triệt để hơn, nâng cao năng
suất sử dụng nguyên liệu.
Phương pháp lên men sử dụng phản ứng thủy phân mà xúc tác là enzyme của
vi sinh vật được sử dụng. Dưới tác dụng của enzyme, thành phần nước tương thu được
có chứa chủ yếu các chất như acid amin, pepton, peptide có trọng lượng phân tử nhỏ,
dễ hấp thu vào cơ thể người.
2.2.2. Nấm mốc Aspergillus oryzae :
Chủng vi sinh vật thường dùng trong sản xuất nước tương là nấm mốc
Aspergillus oryzae, vì đây là chủng có khả năng biến đổi tinh bột thành đường tạo cho
sản phẩm có vò ngọt. Nấm mốc này khi mọc có màu vàng nên dân gian hay gọi là
mốc hoa cau.
Aspergillus oryzae là một loại nấm vi thể thuộc bộ Pletascales, lớp
Ascomycetes (nang khuẩn). Cơ thể sinh trưởng của nó là một hệ sợi bao gồm những
sợi rất mảnh, chiều ngang 5 – 7 µm, phân nhánh rất nhiều và có vách ngang chia sợi
thành nhiều bào tế bào (nấm đa bào).
Từ những sợi nằm ngang này hình thành những sợi đứng thẳng gọi là cuống
đính bào tử, ở đầu có cơ quan sinh sản vô tính. Cuống đính bào tử của A.oryzae
thường dài 1.0 – 2.0 mm nên có thể nhìn thấy bằng mắt thường. Phía đầu cuống đính
bào tử phồng lên gọi là bọng. Từ bọng này phân chia thành những tế bào nhỏ, thuôn
dài gọi là những tế bào hình chai. Đầu của những tế bào hình chai phân chia thành
những bào tử dính vào nhau, nên gọi là đính bào tử. Đính bào tử của A.oryzae có màu
vàng lục, đây chính là màu đặc trưng ở mốc.
Tuy nhiên, A.oryzae có màu sắc và hình thái khá giống với A.flavus, một loại
nấm mốc tổng hợp độc tố aflatoxin gây bệnh ung thư.
SVTH: Nguyễn Văn Tuấn Phương 6 MSSV:207111036
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP GVHD: T.S Nguyễn Hoài Hương
Hình 2.1: So sánh khuẩn lạc A.flavus và A.oryzae
Hình 2.2: So sánh hình thái cấu trúc A.flavus và A.oryzae
2.2.3. Enzyme mốc tổng hợp:
Nấm mốc Aspergillus oryzae sinh ra các enzyme như amylase, invertase,
protease, catase có khả năng phân giải tinh bột thành đường và protein thành acid
amin.
2.2.3.1. Amylase:
_ Amylase là tên gọi một nhóm enzyme thủy phân tinh bột, bao gồm nhiều
enzyme khác nhau về tính đặc hiệu khi tác dụng lên nhiều vò trí khác nhau trên mạch
tinh bột như α-amylase, β-amylase, glucoamylase
_ Chủng A.oryzae tổng hợp nhiều enzyme amylase. Đặc điểm α-amylase là
hoạt động tối ưu khi pH 4.7 – 4.9. Khi bổ sung Ca
2+
vào nguyên liệu sẽ làm tăng hoạt
động của α-amylase có khả năng phân giải đến 80 – 82% tinh bột đã hồ hóa thành
maltose, tạo vò ngọt cho sản phẩm. Ngoài ra, glucoamylase có thể đường hóa tạo
thành glucose.
SVTH: Nguyễn Văn Tuấn Phương 7 MSSV:207111036
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP GVHD: T.S Nguyễn Hoài Hương
2.2.3.2. Protease:
_ Là nhóm enzyme có khả năng thủy phân đến 80% liên kết peptide của
protein đến sản phẩm cuối cùng là acid amin. Protease được phân thành hai loại:
Endopeptidase (enzyme nội bào) và Exopeptidase (enzyme ngoại bào).
_ Dựa vào vò trí tác động trên mạch polypeptide, Exopeptidase chia thành hai
nhóm: Aminopeptidase và Carboxypeptidase.
+ Aminopeptidase xúc tác thủy phân liên kết peptide ở đầu N tự do
trong chuỗi polypeptide để giải phóng ra một acid amin, một dipeptide hoặc
tripeptide.
+ Carboxypeptidase xúc tác thủy phân liên kết peptide ở đầu C trong
chuỗi polypeptide để giải phóng ra một acid amin hoặc tripeptide.
_ Dựa vào động học của cơ chế xúc tác, Endopeptidase chia thành bốn nhóm:
Serine proteinase, Cysteine proteinase, Aspartic proteinase, Metallo proteinase.
+ Serine proteinase: là những proteinase có chứa nhóm –OH của gốc
serine trong trung tâm hoạt động và có vai trò đặc biệt quan trọng đối với những hoạt
động xúc tác của enzyme. Các serine proteinase thường hoạt động mạnh ở vùng pH
kiềm và thể hiện tính đặc hiệu cơ chất tương đối rộng.
+ Cysteine proteinase: là những proteinase có chứa nhóm –SH trong
trung tâm hoạt động, thường hoạt động ở vùng có pH trung tính và có tính đặc hiệu cơ
chất rộng.
+ Aspartic proteinase: hầu hết những aspartic proteinase đều thuộc
nhóm pepsin. Nhóm pepsin gồm các enzyme tiêu hóa như chymosin, cathepsin, renin.
Các aspartic proteinase có chứa nhóm carboxyl trong tâm hoạt động và thường hoạt
động ở vùng pH trung tính.
+ Metallo proteinase: là những proteinase được tìm thấy ở vi khuẩn,
nấm mốc cũng như các vi sinh vật bậc cao hơn. Các thường hoạt động ở vùng có pH
trung tính và hoạt độ giảm mạnh dưới tác dụng của EDTA.
_ Ngoài ra, protease cũng được phân loại đơn giản thành ba nhóm: protease
acid (pH 2 – 4), protease trung tính (pH 7 – 8), protease kiềm (pH 9 – 11).
2.2.3.3. Invertase:
SVTH: Nguyễn Văn Tuấn Phương 8 MSSV:207111036
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP GVHD: T.S Nguyễn Hoài Hương
_ Là một loại enzyme nội bào, xúc tác thủy phân đường saccharose tạo thành
α-glucose và β-fructose, làm tăng độ ngọt cho sản phẩm.
_ Invertase thường hoạt động mạnh ở pH 4.5 và nhiệt độ 65 – 70
0
C.
2.2.3.4. Glucosidase:
_ Là enzyme oxy hóa khử, xúc tác oxy hóa glucose tạo thành acid gluconic.
_ Hoạt động tối ưu với pH vào khoảng 5.5 – 5.8, nhiệt độ 30 – 40
0
C. Tuy
nhiên, trên 50
0
C thì hoạt lực enzyme giảm khá nhanh.
2.2.4. Sản phẩm của quá trình thủy phân:
Cơ sở khoa học của quá trình thủy phân là sử dụng hệ enzyme amylase,
protease từ vi sinh vật tiết ra để phân giải tinh bột thành các loại đường maltose,
glucose… và phân giải protein thành polypeptide, peptide, các acid amin. Ngoài ra
còn có sự tạo thành rượu, các acid hữu cơ. Tất cả những hợp chất này tạo nên hương
vò đặc trưng và giá trò dinh dưỡng cho nước tương.
2.2.4.1. Acid amin:
Trong nước tương có nhiều acid amin như arginine, methionine, tryptophan,
tyrosin, valine, serine, glycine, histidine, alanine, glutamic… Những acid amin này
cùng với di, tri, tetra – peptide làm cho nước tương có vò ngọt của đạm và mùi thơm
của thòt.
Nước tương sản xuất bằng phương pháp lên men hầu như giữ được tất cả acid
amin trong nguyên liệu đậu nành.
2.2.4.2. Đường:
Trong nước tương có các loại đường như glucose, fructose, maltose, pentose…
Đường có vai trò quan trọng trong việc hình thành màu sắc nước tương.
SVTH: Nguyễn Văn Tuấn Phương 9 MSSV:207111036
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP GVHD: T.S Nguyễn Hoài Hương
2.2.4.3. Acid hữu cơ:
Aicd hữu cơ có trong nước tương có liên quan mật thiết đến việc tạo hương vò
đặc trưng cho sản phẩm. Trong đó, acid lactic chiếm hàm lượng nhiều nhất (khoảng
1.6%), tác dụng với nước tương tạo thành hợp chất lactat phenol. Ngoài ra, còn có
acid acetic 0.2%, acid sucinic 0.087 – 0.16%, acid formic 0.05%. Muối của các acid
này tham gia vào quá trình tạo vò cho sản phẩm.
2.2.4.4. Chất màu:
Màu của nước tương chủ yếu do đường kết hợp với acid amin tạo nên. Màu của
nước tương lên men được hình thành dần dần từ màu vàng đến màu nâu nhạt, cuối
cùng là màu nâu đậm.
Sự hình thành màu của nước tương phụ thuộc vào nồng độ đường, acid amin và
nhiệt độ. Nếu tăng cường phản ứng giữa acid amin và đường sẽ không có lợi vì tạo ra
melanoid. Melanoid là chất mà cơ thể khó hấp thu và khi nồng độ của nó quá cao sẽ
làm giảm hương vò của sản phẩm. Mặt khác, quá trình hình thành màu này gây ra tổn
thất hàm lượng acid amin. Để hạn chế điều này, ta chọn nguyên liệu có hàm lượng
đường thấp, tránh nâng cao nhiệt độ và thời gian thủy phân kéo quá dài.
2.2.4.5. Thành phần hương thơm:
Mùi của nước tương là do tổng hợp của rất nhiều chất khác nhau tạo thành.
Mùi của nước tương có từ hỗn hợp acid hữu cơ, rượu, aldehyde, thành phần hương
thơm có phenol… Cụ thể là các hợp chất như acetaldehyde, propandehyde, isobutan
adehyde, methyel macapan, rượu ethylic, acid acetic, acid benzoic, acid propionic…
SVTH: Nguyễn Văn Tuấn Phương 10 MSSV:207111036
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP GVHD: T.S Nguyễn Hoài Hương
2.3. Các quy trình sản xuất nước tương:
2.3.1. Nguyên liệu:
2.3.1.1. Bánh dầu:
Hạt đậu phộng có hàm lượng chất béo và protid khá cao. Đậu phộng sau khi ép
lấy dầu còn lại bã gọi là bánh dầu, được sử dụng làm nguyên liệu chính để sản xuất
nước tương.
Bảng 2.2: Thành phần hóa học của bánh dầu đậu phộng
Thành phần hóa học % theo chất khô
Độ ẩm 14.3
Protid khô 44.5
Lipid khô 11.18
Cellulose 3.6
Glucid 19.17
Tro 3.45
CaO 0.14
MgO 0.17
Na
2
O 0.02
K
2
O 1.75
P
2
O
5
1.54
Protein: protein trong bánh dầu chủ yếu không bền và dễ biến tính dưới tác
dụng của acid, nhiệt độ… Sau khi bò biến tính khả năng hút nước, trương nở và tính
hòa tan của bánh dầu sẽ giảm. Một số protid gây độc cho cơ thể bò biến đổi thành
acid amin. Vì vậy, chất lượng của bánh dầu phụ thuộc nhiều vào chế độ lấy dầu từ
đậu phộng và điều kiện vận chuyển, bảo quản nó.
Glucid: là thành phần chủ yếu trong bánh dầu với chất cơ bản là tinh bột, thành
phần chính là những polysaccharide có khả năng tạo vò cho sản phẩm. Vì vậy, glucid
có tham gia vào quá trình tạo màu và mùi thơm cho sản phẩm.
Lipid: hàm lượng lipid còn sót lại trong bánh dầu không cao khoảng 5 – 7%.
Nếu hàm lượng chất béo cao sẽ ảnh hưởng không tốt cho quá trình sản xuất, bảo quản
nước tương. Vì chất béo trong quá trình chế biến sẽ chuyển hóa thành acid béo tự do,
glycerin và các sản phẩm phân hủy khác làm biến đổi mùi vò đặc trưng của nước
tương.
SVTH: Nguyễn Văn Tuấn Phương 11 MSSV:207111036
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP GVHD: T.S Nguyễn Hoài Hương
Bánh dầu có vai trò quyết đònh chất lượng trong quá trình tạo thành sản phẩm.
Nếu bánh dầu không đạt được những chỉ tiêu chất lượng thì quá trình sản xuất sẽ gặp
ít nhiều khó khăn và sản phẩm không đạt chất lượng như mong muốn.
Bảo quản bánh dầu: do có tính hút ẩm, hấp phụ mùi mạnh nên khi bảo quản
trong kho cần phải khô ráo, thoáng khí. Nhiệt độ khoảng thấp hơn 28
0
C để đề phòng
mối mọt. Nếu bánh dầu bảo quản không đúng cách, sau một thời gian sẽ bò hôi mốc,
sản phẩm có mùi lạ, vò chua đắng không đạt chất lượng.ï
2.3.1.2. Bột mì:
Hạt lúa mì sau khi nghiền nhuyễn tạo thành dạng bột gọi là bột mì.
Protein của bột mì có 4 loại: albumin, glubolin, prolamin, glutelin. Trong đó
chủ yếu là prolamin và glutelin chiếm 75%.
Bảng 2.3: Thành phần hóa học của bột mì
Thành phần hóa học % theo chất khô
Nước 11.6
Glucid 73.8
Protid 12.5
Lipid 1.78
Độ ẩm 15
Trong bột mì, glucid chiếm tỷ lệ cao nhất và là thành phần chủ yếu cấu tạo
nên vỏ, nội nhũ của hạt lúa mì. Trong thành phần tinh bột của bột mì có một lượng
nhỏ glucose (0.1 – 0.37%) và các loại đường khác (1.0 – 3.7%), có tầm quan trọng
đặc biệt với quá trình lên men.
Lipid trong bột mì là nguyên nhân chính làm bột mì bò ôi chua khi nhiệt độ và
độ ẩm cao.
Trong bột mì còn có một số enzyme như amylase, protease, lipase, men oxi
hóa khử, vitamin B
1
, B
2
, PP và một lượng nhỏ vitamin A và E.
2.3.1.3. Muối (NaCl):
Muối được sử dụng để tạo vò mặn và ức chế hoạt động của vi sinh vật gây hư
hỏng nhằm đảm bảo sản phẩm được bảo quản tốt hơn.
SVTH: Nguyễn Văn Tuấn Phương 12 MSSV:207111036
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP GVHD: T.S Nguyễn Hoài Hương
Muối khi sử dụng trong sản xuất là muối hột có độ tinh khiết 92 – 97%, khi
hòa vào nước không có vò chát. Thành phần chủ yếu của muối là NaCl, nước, chất
hào tan và chất không hòa tan.
Bảng 2.4: Chỉ tiêu của muối
Thành phần % theo chất khô
Độ ẩm 7
NaCl 90
Tạp chất không tan 0.05
Tạp chất tan <2.5
Do muối có tính hút nước từ môi trường xung quanh, nên khi độ ẩm không khí
trên 75% muối sẽ hút nước và trở nên ẩm ướt. Khi độ ẩm không khí nhỏ hơn 70%
muối sẽ mất nước là khô lại. Đồng thời quá trình bay hơi này sẽ mang theo một số ion
như Mg
2+
(làm muối chát), Ca
2+
(làm muối đắng) từ những chất hòa tan như CaSO
4
,
MgSO
4
, MgCl
2
…
Thông thường 14g muối hòa tan trong 1L nước ở nhiệt độ thường sẽ tương
đương 10
0
Be tức tương đương 1% NaCl trong 1L dung dòch.
Bảng 2.5: Sự tương quan giữa nồng độ muối và độ Be
Độ Baume (Be) Tỷ trọng (d) Số (g) muối hòa tan
trong 1 L nước
%NaCl
15 1.1 177 15
16 1.11 205 16
17 1.12 220 17
18 1.13 236 18
19 1.14 250 19
20 1.15 266 20
21 1.16 282 21
22 1.17 299 22
Nước muối sử dụng có nồng độ khoảng 17 – 18
0
Be. Tùy theo mùi vò của sản
phẩm mà lượng nước muối cho vào sẽ khác nhau.
SVTH: Nguyễn Văn Tuấn Phương 13 MSSV:207111036
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP GVHD: T.S Nguyễn Hoài Hương
2.3.1.4. Nước:
Nước là thành phần cơ bản nhất, không thể thay thế trong sản xuất nước tương.
Chiếm khoảng 70 – 80% trọng lượng nước tương thành phẩm.
Nước thực chất là dung dòch loãng của các muối ở dạng ion. Các cation như:
Ca
2+
, Mg
2+
, Fe
2+
, Mn
2+
, H
+
, Na
+
… Các anion như: OH
-
, HCO
-
3
, Cl
-
, NO
-
3
, SO
-
4
. Trong đó
Ca
2+
, Mg
2+
, Fe
2+
gây ra độ cứng cho nước. Thành phần hóa học và chất lượng nước
ảnh hưởng trực tiếp đến toàn bộ quá trình sản xuất và đặc biệt là chất lượng nước
tương thành phẩm.
Nước được dùng trong sản xuất không chỉ đòi hỏi phải đáp ứng yêu cầu chất
lượng nước uống, mà còn nhiều chỉ tiêu khác phù hợp với sản phẩm muốn sản xuất.
Về bản chất nước dùng trong sản xuất thực phẩm nói chung và sản xuất nước tương
nói riêng phải trong suốt, không màu, không mùi vò lạ, không chứa vi sinh vật gây
bệnh, đồng thời phải thỏa mãn các chỉ tiêu hóa học về độ cứng, độ oxy hóa, độ mặn…
2.3.1.5. Natri benzoate:
Công thức hóa học: C
6
H
5
COONa.
Công thức phân tử:
Natri benzoate là sản phẩm của quá trình trung hòa giữa acid benzoic và
NaOH. Mặc dù acid benzoic có tác dụng bảo quản tốt hơn, nhưng natribenzoate có độ
hòa tan trong nước gấp 180 lần so với acid benzoic, nên được sử dụng nhiều trong
thực phẩm. Acid benzoic và muối natri benzoate được công nhận là GRAS.
Natri benzoate ở dạng bột màu trắng, không mùi, giá thành rẻ, bảo quản nơi
khô, thoáng mát.
Đây là một chất bảo quản sản phẩm khi kiềm hãm sự phát triển và tiêu diệt
hầu hết các loại vi khuẩn và nấm. Natri benzoate hoạt động hiệu quả trong môi
trường acid (pH<3.6) nên được sử dụng rộng rãi trong công nghệ bảo quản thực
SVTH: Nguyễn Văn Tuấn Phương 14 MSSV:207111036
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét